حسن حسين زاده شانه چى
93
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
از فرقههاى صفريه و اباضيه در همين دوره اين امر را كاملا تأييد مىكند . از ميان فرقههاى شيعى ، زيديان ، اسماعيليان و شيعيان دوازده امامى ( اماميه ) انتشار وسيعى در سرزمينهاى اسلامى داشتند . درباره جغرافياى انسانى شيعه امامى به تفصيل سخن خواهيم گفت ؛ اما زيديان بهطور عمده در طبرستان ، يمن و شمال آفريقا بودند . بىشك تشكيل دولتهاى زيدى مذهب در اين مناطق ، با انتشار زيديان در نواحى مذكور بىارتباط نبود ؛ اما اين بدان معنا نيست كه زيديان در ديگر سرزمينهاى اسلامى يافت نمىشدند . فرقهء اسماعيليه باتوجه به ماهيت تبليغى و دعوتى خود از گستردگى جمعيتى زيادى برخوردار بودند و در بيشتر سرزمينهاى اسلامى به چشم مىخوردند ؛ اما مراكز تجمع آنها بهطور عمده جنوب و شرق خراسان و ايالت سند ، يمن و نواحى جنوبى شبه جزيرهء عرب ، نواحى غربى شام و در نهايت شمال آفريقا بود . ج ) حوزههاى فعال علمى مهمترين مركز علمى و فرهنگى در اين عصر ، شهر بغداد بود . بغداد مركز خلافت عباسى بود كه در نيمهء قرن دوم هجرى احداث شد و با عملكرد و تدابير دولتمردان عباسى به زودى به صورت مهمترين حوزهء علمى جهان اسلام درآمد « 1 » و شمار زيادى از فقيهان ، عالمان و انديشمندان مسلمان در اين شهر گرد آمدند . ابو حنيفه ، فقيه بزرگ عراق ، آخرين سالهاى عمرش را در اين شهر گذرانيد و شاگردانش مانند قاضى ابو يوسف در انتشار مذهب او در اين شهر تأثير بسزايى داشتند . شافعى و احمد بن حنبل دو تن ديگر از فقيهان نامدار كه هريك مدتى از
--> ( 1 ) . بر خلاف شهر دمشق ، مركز حكومت امويان ، كه در طى يك قرن حكومت آنان در اين شهر جايگاه خاصى در علم و فرهنگ نيافت و علت آن را بايد در ماهيت دولت اموى ، كه اساسا دولتى فاقد گرايشهاى علمى بود ، جست .